Mijmeringen

over geloof en wetenschap

 

‘(...) but manhood grows faint as the world waxes old (...)’

 

Uit:

 

Harold the Dauntless

 

Sir Walter Scott 

Newage in de natuurwetenschappen

Door drs. Rob Matzken

De natuurwetenschappen of fysica vormen een geheel eigen ingang voor het newage-denken. Het is nauwelijks verwonderlijk dat de psychologie, via bewustzijnstechnieken, zo’n ingang bood, maar dat de exacte wetenschappen dit ook doen, roept toch wel verbazing op. Tot voor kort werd de exacte wetenschap immers beschouwd als een natuurlijke vijand van alles wat bovennatuurlijk is en van wat niet bewezen kan worden. Het begrijpen wat zich hier afspeelt, vergt wel enige inspanning, maar wie zich deze wil getroosten, wordt beloond met inzicht in hoe het komt dat twee uitersten, wetenschap en bijgeloof, elkaar gaan vinden. Hieruit blijkt met name de bekoring die newage heeft voor de wiskunde en techniek. Hierdoor worden grote terreinen van de samenleving gaandeweg onttrokken aan de effecten van de kerstening en gebracht onder een nieuwe betovering.

Eén van de grote baanbrekers op dit gebied is de fysicus Fritjof Capra, die de brug heeft geslagen tussen gebieden die gedurende duizenden jaren volkomen gescheiden waren: de fysica en de metafysica, onder meer met behulp van het belangrijke kernbegrip holisme. Hiermee is in feite de rationele basis voor de wetenschap weggenomen, om plaats te maken voor het nieuwe begrip wetenskunst. Dit kan ook als volgt worden uitgebeeld:

 

 

 Van wetenschap naar wetenskunst: het wetenschappelijke wordt esoterisch  

 

Hierbij behoort wetenschap, met haar uitgangspunten, tot het vissen-tijdperk en luidt wetenskunst het tijdperk van de Waterman in.

 

Het kernbegrip holisme 

De newage-beweging rust op een tweetal poten:

1. De esoterische benadering, waarbij het occulte wetenschappelijk wordt.
2. De natuurwetenschappelijke benadering, waarbij het weten-schappelijke   occult wordt. 

Wat nu bij de eerste, oosters-esoterische benadering het begrip monisme teweegbrengt, doet het begrip holisme bij de tweede, westers-technische benadering. Het holisme (grieks ‘holos’ = geheel) is een kernbegrip uit de newage-beweging. Veel mensen gebruiken dit woord en proberen het een bijbelse betekenis te geven, zoals de eenheid van geest, ziel en lichaam, het verbonden zijn met anderen, en dergelijke. Maar het begrip holisme houdt in dat de verzameling van eenheden (mensen of objecten) een nieuwe werkelijkheid doet ontstaan die groter is dan de som van de individuen. Het betekent ook dat mensen zich bewust worden van nieuwe en hogere werkelijkheden dan die op aarde waarneembaar zijn en daarvan deel uitmaken. Het holisme zorgt dus voor een paradigmawisseling, een totaal verschil met het atomaire (in kleine deeltjes) denken van het materialisme. Hierbij vervalt zelfs de dualiteit tussen subject en object, waarbij ‘ik’ (het persoonlijke) ten slotte opgaat in ‘het’ (het onpersoonlijke), en is dat niet een vorm van ontschepping?

De tweede, natuurwetenschappelijke benadering is afkomstig van de Hongaar Arthur Koestler, die wel de vader van het moderne holisme wordt genoemd en die een wezenlijke bijdrage geleverd heeft aan het systeemdenken. Gewezen wordt op het tekortschieten van het reductionisme van de wetenschap, waarbij wordt getracht de eigenschappen van een geheel te reduceren tot de onderliggende mechanismen op het niveau van de delen. Zo worden bijvoorbeeld proeven gedaan op dieren (de honden van Pavlov en de duiven en ratten van Skinner), waarbij hun ‘gedrag’ wordt verklaard respectievelijk veranderd via moleculaire structuren. Vervolgens worden deze resultaten op mensen toegepast, omdat men bij de mens soortgelijke structuren aantreft. En dat zonder rekening te houden met de bijzondere psychische en sociale structuren van die mens, laat staan met diens geestelijke waarde. Veel van de problemen van de huidige samenleving worden toegeschreven aan dit reductionisme, waarmee een reactie wordt teweeggebracht die de geesten rijp maakt voor een holistische benadering.

Als nadere uitwerking van zijn holistische verkenningen introduceert Koestler nu het belangwekkende begrip holon, letterlijk: ‘deel-geheel’. Met dit begrip wordt aangegeven dat de hele kosmos bestaat uit een opklimmende hiërarchie van ‘bezielde entiteiten’, waarvan ook de mens en zijn organisaties deel uitmaken. Hierbij staat iedere holon in een dubbele, bi-polaire relatie tot de holons boven en onder ‘zich’:

 

• als microkosmos ten opzichte van de ‘hogere hiërarchie’;

• als macrokosmos ten opzichte van de samenstellende delen.
  

 

Dit komt erop neer dat iedere holon twee tegengestelde tendensen heeft: een integratieve of zelftranscenderende tendens om te functioneren in een groter of ‘hoger’ geheel en een zelfbevestigende of autarkische tendens om de individuele autonomie van het holon te handhaven. Het bi-polaire karakter van de holons blijkt uit de dynamiek van zijn beide polen:  

 

   

Deze tegenstellingen komen niet voort uit een dualistisch denken, maar zijn de dualiteiten van het monisme, het is dus een vorm van yin-yang-denken. De verbindingen tussen deze verlopen niet via procedures maar ‘spontaan’, zoals dat in levende organismes gebruikelijk is. Hierdoor zijn holons te beschouwen als vitale samenstellingen of onderdelen van het wereldbrein.  

 

 Een wereld vol holons: het wereldbrein als holarchie

 

De politieke, maatschappelijke en economische gevolgen van het holisme zijn verreikend en volgens de voorstanders ook verrijkend. De ‘nieuwe werkelijkheid’ is groter en hoger dan de som der samengestelde delen en wordt zelf weer beschouwd als nieuwe en zelfs ‘bezielde’ entiteit. Dit kan er zelfs toe leiden dat samengestelde delen hieraan worden opgeofferd, bijvoorbeeld die delen die op het geheel een negatieve inwerking hebben en dus ‘afdoen aan de hogere werkelijkheid’. Dit kosmotechnische denken heeft ook belangrijke politieke gevolgen.

Een verder aspect van het holisme in de natuurwetenschappen is het verdwijnen van een kloof die eeuwenlang onoverbrugbaar was, namelijk het onderscheid tussen fysica en metafysica. Van oorsprong is metafysica de naam die de eerste filosofie of ontologie, de zijnsleer, gekregen heeft, omdat dit geschrift in de catalogus der werken van Aristoteles ná het werk over de natuur (ta physika) was ingedeeld. Nadien wordt metafysica, welker stellingen berusten op speculaties van menselijk denken, tot de kern van ieder wijsgerig systeem. De fysica, en daarmee de exacte wetenschappen, zijn gebaseerd op empirie en causaliteit, welke leiden tot geldige hypothesen. Hieraan ligt een denkwereld ten grondslag die kartesiaans wordt genoemd, namelijk de logica zoals Descartes die heeft ontwikkeld en die ten grondslag ligt aan de westerse beschaving en aan de voortgang van techniek en wetenschap.  

Sinds korte tijd zijn echter in de wetenschappelijke wereld deze grenzen vervaagd en wordt het kartesiaanse denken als volstrekt ontoereikend beschouwd. Opeens voldoet het niet meer aan de eisen van de ‘zuivere wetenschap’, die de nieuwe fenomenen niet meer kan inpassen in de oude theorieën. En het voldoet nog minder aan de eisen van de ‘toegepaste wetenschap’, die moet constateren dat de natuur op wetenschappelijke wijze wordt omgebracht. De belangrijkste oorzaken van deze vervaging van het oude paradigma, de oude theorieën zijn:

 

• de kwantumfysica, die een verklaring zoekt voor de paradoxale kwantumsprong in de micro-fysica en uitkomt op een dualisme van materie en bewustzijn, die wederzijds op elkaar zouden inwerken;

• het evolutionisme, dat vanuit de onhoudbaarheid van haar theorieën haar toevlucht heeft moeten nemen tot het erkennen van een ‘hogere intelligentie’, die informatie toevoegt aan materie voor de volgende evolutie-‘sprong’;

• de holistische visie van Fritjof Capra, die in al diens werken naar voren komt en waarmee de fysica feitelijk wordt geplaatst in een pantheïstisch, hindoeïstisch wereldbeeld.
  
  

De klassieke natuurwetenschap, de wetenschap van Newton en Descartes, was gebaseerd op een viertal principes. Zij was (1) mechanistisch, (2) deterministisch, (3) objectief en ging uit van de absolute begrippen van (4) ruimte en tijd. Dit was onafhankelijk van de gegeven situatie, want die gaf deze wetten juist hun algemene geldigheid. Het relativisme van Albert Einstein tastte op wezenlijke wijze de begrippen ruimte en tijd aan, waardoor wij zijn gaan zien dat deze net zo goed kunnen ‘verslijten’ als materie. De kwantummechanica van Max Planck deed hetzelfde met het mechanistische en vooral het objectieve denken van de natuurkunde. Hiermee was reeds het onhoudbare van het klassieke wereldbeeld aangetoond, wat de geesten rijp maakte voor nieuwe begrippen zoals ‘interferentie’, het op elkaar inwerken van golfbewegingen.

De conclusies hiervan zijn verbazingwekkend en breken met name de fysica open voor het newage-denken waarin mannen als Sheldrake en Prigogine hun gedachten konden ontwikkelen. Dit nieuwe, holistische denken komt erop neer dat als wij op één plaats iets veranderen, dit invloed heeft op het hele systeem. En wanneer wij een verschijnsel meten, verandert het verschijnsel als zodanig, zodat een volgende meting een ander resultaat geeft! Met andere woorden, de werkelijkheid is niet objectief, maar wordt subjectief bepaald door degene die haar waarneemt en verandert zelfs door die waarneming! Ons lokale handelen heeft dus metterdaad ‘globale’ (mondiale) gevolgen!

Als gevolg hiervan heeft ‘de wetenschap’ in het algemeen haar bedenkingen jegens bovennatuurlijke verschijnselen prijsgegeven om deze thans te integreren in haar wetenskunstbeoefening. Dit komt bijvoorbeeld sterk naar voren in het boek The Tao of Physics van Fritjof Capra. In tegenstelling tot het kartesiaanse wereldbeeld, kan het wereldbeeld dat voortkomt uit de moderne fysica worden gekarakteriseerd met woorden als organisch, holistisch en ecologisch. Dit nieuwe wereldbeeld vertoont een sterke overeenkomst met de mystieke traditie, met name het denken van de oosterse mystiek. Deze overeenkomst is een voortdurende bron van onderzoek en ‘inspiratie’ en is bekend geworden onder de term parallellisme, het ‘credo’ van Capra dat luidt: 

 

1. het organische, holistische wereldbeeld van de oosterse mystiek wordt door de bevindingen van de moderne natuurkunde ondersteund;

2. de natuurkunde is bij uitstek geschikt om de wetenschappelijke basis te verschaffen voor de transformatie van het huidige ‘reductionistische, analytische, atomistische en mechanistische wereldbeeld’.

Deze paradigmawisseling komt op pakkende wijze tot uiting in het boek van Morris Berman: Wiederverzauberung der Welt. Alleen al de titel zou nog maar kort geleden naar het terrein van de sprookjes verwezen worden; thans wordt hiermee serieus gedoeld op de processen die men als heilbrengend beschouwt. Deze ‘herbetovering’ is zeer ingrijpend, temeer wanneer deze door de wetenschappers wordt gepropageerd. De herbetovering omvat een groot aantal elementen, die reeds vandaag in het denken van de mensen zijn waar te nemen. De trendvorser Gerd Gerken noemt er achttien op, waarvan we hier de belangrijkste kenmerken citeren: 

 

1. Onze tijd begrijpt dat het hoofd, en daarmee het intellect, ten enenmale tekortschiet wanneer het erom gaat de problemen van onze samenleving op te lossen;

2. Dit geldt in het bijzonder voor de natuurwetenschap, die zich alleen maar bezighoudt met analyse, ratio, calculaties en experimenten;

3. In de plaats hiervan doet in brede kringen een nieuw ecologisch bewustzijn opgang dat leidt tot een nieuwe bezieling van de natuur, dus ook onze aarde en de kosmos, waarmee wij dan, als gelijkwaardige partners, in een dialoogverhouding komen staan;

4. Zo begint de Gaia hypothese te werken, wat leidt tot een houding van deemoed ten opzichte van de natuur, die een ‘ademende moeder aarde’ blijkt te zijn, waartoe wij bijvoorbeeld weer bij de indianen in de leer moeten gaan;

5. Na 50 jaar atoomfysica moet nu wel bekend zijn dat er geen objectieve werkelijkheid bestaat: immers, niets is ‘puur geïsoleerd of objectief’ en elke beschrijving van de werkelijkheid is op zichzelf weer subjectief. De crises in onszelf zijn de oorzaak van de crises om ons heen, en dus ontstaat een betere wereld wanneer wij aan het werk gaan voor een beter Ik;

6. Het kartesiaanse denken heeft in onze cultuur geleid tot een overwaardering van het verstand, en de puriteinse dogma’s leidden tot een onderwaardering van het lichaam. Daarom dient de huidige lichaam- en sportcultus positief gewaardeerd te worden; de re-erotisering zal wezenlijk bijdragen tot het overwinnen van het kartesiaanse denken;

7. In ons tijdsgewricht krijgen wij te maken met het instorten van alle bestaande paradigma’s, zoals een ‘blind geloof’ in een al-besturende God of lot. Het nieuwe paradigma met haar nieuwe spiritualiteit streeft naar een integratie met natuur en kosmos, waarbij de mens zelf zijn leven stuurt en daarmee de kosmos meebestuurt;

8. Een grote rol is weggelegd voor de nieuwe werkelijkheden, die wij door middel van visualisering kunnen gaan ‘produceren’: geest is belangrijker dan verstand, visioenen gaan ons helpen om innerlijk gestalte te geven aan uiterlijke werelden;

9. Onze tijd nadert met langzame schreden de ‘wijsheid’ van het Oosten: daarbij bestaat in principe geen onderscheid tussen goed en kwaad. Absolute waarden en normen bestaan slechts in een isolement, en daardoor zal ‘newage-waarheid’ precies omgekeerd zijn, waardoor het geweld zal afnemen en de tolerantie zal toenemen;

10. Ook de protestantse arbeids-ethiek, gebaseerd op geld en macht, zal verdwijnen, omdat deze verband houdt met verlossing in religieuze zin. In plaats hiervan treedt een cultuur van de zelfervaring en zelfontwikkeling, zoals de zogenaamde Californian Lifestyle;^[1]

11. Met het optreden van de spiritualiteit en de nieuwe religie zal de individuele mens steeds meer de aandacht krijgen: daarmee wordt ieder ervaringsproces tot een geloofsbeleving en krijgt ook elk wetenschappelijk begrip een religieus karakter;

12. De nieuwe esoterica zal niet zomaar een herleving van het oude zijn, maar zal een dimensie gaan vormen van de ‘hogere intelligentie’ als een vorm van ‘elektronische sensibiliteit’. Hierbij staat dus ‘high-tech’ niet vijandig tegenover ‘high-touch’, maar juist ten dienste ervan!
    
    

Op deze wijze komt gaandeweg de hele wetenschapsbeoefening te staan in het perspectief van newage. Deze ontwikkeling is veel radikaler dan de meeste mensen beseffen: zij zien wél de gevaren vanuit het bewustzijnsdenken en het esoterische denken, maar zien niet in dat hiermee de hele grond aan het denken überhaupt ontvalt! Met deze ontwikkeling wordt aan onze hele beschaving, onze cultuur, de grond van elke vorm van wetenschap ontnomen: die grond is immers het kritisch vermogen, de causaliteit, het maken van onderscheid!

Zo is dan één van de meest kenmerkende verschijnselen van newage het verdwijnen van de tegenstelling die sedert de Verlichting wetenschap en religie wederzijds uitsloten. Dit wordt wel aangeduid met Symbiose van Wetenschap en Bovennatuur. Zowel wetenschap als toverij/religie werken met wetmatigheden, de één met fysische wetten, de ander met geestelijke wetten. Deze situatie waarbij ‘de wetenschap’ laatdunkend neerzag op alle ‘uitingen van bijgeloof’ wijzigt zich snel: ‘Het geloof aan een niet-fysiek meetbare werkelijkheid zal spoedig worden beschouwd als deel van de rechtmatige wetenschap’, zo stelt M. J. Adler, coördinator van de Encyclopaedia Britannica. Daarmee ontwikkelt de wetenschap zich gaandeweg tot een wetenskunst en keert terug tot antieke tijden, waarin deze eenvoudig een uiting van religie was, zoals bij de Egyptenaren en de Chaldeeën. Deze wetenskunst wordt gezien als een ‘newage-therapie’ op de huidige wetenschapsbeoefening en richt zich met name op de wijze van kennisverwerving. Deze zou niet langer instrumenteel en reductionistisch moeten zijn, maar in het ‘kennende subject’ tevens respect en verantwoordelijkheidsgevoel voor het ‘gekende object’ moeten bewerken. Het kennende subject treedt als het ware in een relatie met het object, zodat ‘het ware kennen’ zowel het subject als het object omvat. Het kennen van de buitenwereld kan dus niet langer losstaan van het kennen van de binnenwereld (mijzelf).

Indrukwekkende voorbeelden van een dergelijke wetenskunst zijn onder meer de dissipatieve structuren, de holografie en morfogenetische velden. Hiermee wordt de wetenschapper, net als eenmaal Alice, in een vreemd wonderland gevoerd, waarvan de waargenomen verschijnselen in staat zijn iemands paradigma grondig te wijzigen. Iemand gaat het proefterrein in als wetenschapper, maar komt eruit als wetenskunstenaar, hij gaat erin als ingenieur en komt eruit als filosoof!

Tal van bekende mannen, zoals ir. A. Stikker, hebben deze metamorfose ondergaan, en wij gaan deze materie dan ook voorzichtig benaderen, om weerbaar te zijn wanneer dit denken de mensheid gaat overspoelen. Hierbij wordt, in tegenstelling tot de oude, empirische wetenschap, een ‘spirituele dimensie’ gegeven die zelfs als hoeksteen dient; verschillende namen worden hieraan gegeven: 

 

• beweging van ratio naar logos,

• re-sacralisering van de wetenschap, en zelfs

• herbetovering van de wereld!

 

Deze nieuwe vormen van wetenskunst leiden tot een diep ingrijpende wisseling van paradigma; zo wordt wel gesproken van ‘het einde van de wetenschap’ (Gary Zukav). Zo komen David Bohm en Karl Pribram vanuit de theorie van de hologrammen (elk deel van een geheel is een spiegel van de totale werkelijkheid) op de gedachte dat misschien de hersenen van alle mensen hologrammen zijn die een holografisch universum interpreteren. ‘De stof van het universum is geestelijke stof’, en dit houdt in dat de werkelijkheid in feite ‘geestelijk’ is en dat de zichtbare werkelijkheid eigenlijk maar een niet-bestaande illusie is! Hiermee komt de wetenschap heel dicht bij het hindoe-denken en wordt daarmee tot ‘wetenskunst’, wat met name ook naar voren komt bij de moderne cybernetica en informatica, die bij het systeemdenken worden behandeld. De hier behandelde begrippen zijn:

 

Dans van Sjiva
Dissipatieve structuren
Holografie
Kirlian-fotografie
Kosmisch evolutionisme
Morfogenetische velden
Vierde weg

 

Dans van Sjiva

De moderne fysica gaat zo ver dat materiedeeltjes ontstaan uit energie en daarin ook weer opgaan, als gevolg van een continue variatie van energiepatronen. Op deze wijze is het ganse heelal verwikkeld in een proces van eindeloze beweging, wat bij Capra heet een ‘dans van schepping en vernietiging’, een ‘energiedans’. In de hindoe-mythologie vinden we de metafoor van de kosmische dans uitgebeeld in de dansende god Sjiva. Hierbij is het bestaan ingebed in een eindeloze kosmische cyclus van schepping en vernietiging, dood en wedergeboorte. De dans van Sjiva symboliseert dit eeuwige cyclische proces en verwijst tevens naar de illusie van de zichtbare werkelijkheid, die onophoudelijk aan verandering onderhevig is.

‘Ik zag hoe de atomen van de natuur om me heen en die van mijn lichaam deelnamen aan deze kosmische energiedans; ik voelde het ritme en hoorde de klank ervan, en op dat ogenblik wist ik dat dit de dans van Sjiva was, de heer van de dansers zoals de hindoes hem vereren.’  

 

Dissipatieve structuren (dissiperen = verstrooien)

Dit is een kenmerkend onderdeel van de theorie van Ilya Prigogine, wiens invloed op de moderne fysica die van Fritjof Capra overstijgt. Hiermee benoemt en beschrijft hij het verschijnsel dat naarmate de structuren coherenter of complexer zijn, deze ook steeds instabieler zijn. Deze instabiliteit vormt de sleutel tot transformatie, dat wil zeggen het bereiken van een nieuwe eenheid als een hogere orde. Deze ontwikkeling gaat in tegen de algemene wet van de entropie, waarbij iedere evolutie eigenlijk een teruggang is, een verslechtering. Volgens Prigogine gaat dit echter niet op voor complexe structuren, omdat daar ‘de aard van de natuurwetten verandert’ en de entropie wordt opgeheven.

Deze theorie is van geweldige betekenis voor het newage-denken, waarbij de hersenen worden beschouwd als een dissipatieve structuur. Hierdoor kunnen fluctuaties in het bewustzijn een kritisch niveau bereiken dat voldoende is om de overgang naar een hogere vorm van bewustzijn te bewerken. Maatschappelijk gezien kunnen kritische verstoringen van bestaande ‘velden’, via een dialectiek tussen massa en minderheid, leiden tot een geheel nieuwe toestand in betrekkelijk korte tijd. Dit wordt niet langer ervaren als een vorm van ‘revolutie’ die door een grote meerderheid wordt weerstaan, maar als een onontkoombaar en wenselijk proces van ‘sprong-evolutie’, dus als een ‘zachte samenzwering’.

 

Holografie, letterlijk: geheelschrift

Een na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde techniek van fotografie, waarbij met behulp van een laserstraal een driedimensionaal beeld van het gefotografeerde object wordt verkregen. Het interessante van deze techniek bestaat hierin dat ieder deel van de fotoplaat tevens de informatie van het totaal omvat! Deze eigenschap van de holografie heeft een diepgaande invloed gehad op het wetenschappelijk denken over hersenfuncties en geheugen, alsmede over de opbouw van het heelal en heeft wezenlijk bijgedragen tot de ontwikkeling van het Holisme, wat wel blijkt uit de volgende citaten:

‘De zichtbare schepping, die uit delen en deeltjes is opgebouwd, is eigenlijk een schijnwereld. Werkelijk ‘echt’ is slechts het geheel van het heelal dat overal tegenwoordig is, ook al wordt deze door ons waargenomen als functie van ruimte en tijd, als ‘opgaan en vergaan’, wat slechts een illusie is.’

‘Het is dus niet zo, dat de ons bekende ‘delen’ het geheel opbouwen; het geheel geeft veeleer aan de onderscheidene ‘delen’ de voorbijgaande verschijningsvorm van ‘een deel’ te zijn.’

 

Kirlian fotografie

Een vorm van hoogfrequentie fotografie, waarbij de zogenaamde coronastraling van een voorwerp vanuit de gevoelige plaat zichtbaar wordt gemaakt. Technisch gezien gaat het hier om een emissie van koude elektronen, die op het ontwikkelde fotoblad de contouren van het voorwerp als stralenkrans zichtbaar maakt. Het gaat hier om het fotografisch vastleggen van de uitgestraalde energie, zowel van mensen als van dingen. Sommigen leggen hierbij een verband met het zichtbaar maken van de aura, maar dat wordt, gezien het feit dat het ook om voorwerpen gaat, onwaarschijnlijk geacht.

 

Kosmisch evolutionisme

Naast de bekende (biologische) evolutie van de natuur kennen auteurs van newage twee andere vormen van evolutie: de kosmische en de transpersonele evolutie. Dit houdt in dat een individu zich ontwikkelt tot een hogere vorm van bewustzijn, maar ook deze hogere bewustzijnsvormen of holons ontwikkelen zich verder tot het ‘godbewustzijn’. In tegenstelling tot de biologische evolutie is dit geen ‘verdere ontwikkeling’ maar veeleer een ‘terug-ontwikkeling’ naar de oertoestand waarmee het effect van de ‘materiële zondeval’ (hier involutie geheten) wordt teniet gedaan.

Volgens de Belgische Nobelprijswinnaar Ilya Prigogine hebben levende systemen het vermogen om zichzelf tot hogere niveaus van orde en eenheid te organiseren. Hierdoor ontstaan nieuwe holons als hogere organismen, waarin lagere holons zoals de mens opgaan! Deze gedachte ligt ten grondslag aan het New Age management en systeem-netwerken.

 

Morfogenetisch, letterlijk: vormen van gestalten

Theorie van de biochemicus Rupert Sheldrake, waarmee hij de traditionele opvatting van de biologie ingrijpend aantast. Bij het oprukkende mechanistische wereldbeeld werd namelijk zelfs het organische, bijvoorbeeld de mens, beschouwd als een fysisch-chemische machine. Maar Sheldrake keert terug naar het oude wereldbeeld, waarbij zelfs het anorganische bezield is en een eenheid vormt. Sheldrakes hypothese baarde veel opzien en maakte hem in één klap tot een voorman van newage, omdat hij hiermee wezenlijk bijdroeg tot de wisseling van paradigma in de natuurwetenschappen.

Zijn theorie van de morfogenetische velden houdt in dat wanneer een bepaald aantal getransformeerde mensen in een bepaalde plaats mediteert of transmitteert er een kritische massa van bewustzijn optreedt (zie systeem-netwerken over hoe transmissie-groepen werken). Deze ‘spirituele invloed op de wereldgeest’ die zo’n gebied beheerst, bewerkt een morfogenetisch veld dat de overwegingen en beslissingen van mensen diepgaand beïnvloedt. Het contact tussen de mens en deze ‘hogere gestaltelijke werkelijkheid’ heet morfologische resonans. Gesteld wordt dat hiermee de wereldvrede kan worden bereikt, waarnaar de mensheid zo reikhalzend uitziet, een vrede die al kan worden gerealiseerd wanneer ‘de wortel van één procent der wereldbevolking’ zich hier sterk op concentreert! Hoe deze theorie van de morfogenetische velden werkt, blijkt uit enkele experimenten:

 

• in enkele stadsdelen van Chicago bleek het mediteren in groepen een wezenlijke (gunstige) invloed te hebben op de criminaliteit;

• ongetrainde ratten in het ene deel van de wereld ‘kunnen’ plotseling iets dat getrainde ratten in het andere deel hebben geleerd. Hieruit zou dan blijken dat er een ‘morfologische resonans’ bestaat, die ver over ruimte en tijd heen het gedrag van andere levensvormen kan veranderen.

 

Vierde weg

Dit is het produkt van het denken van G. I. Gurdjieff en zijn beide leerlingen. Het grote werk van Gurdjieff bestaat uit een vitale, werkbare synthese van de meest verschillende esoterische richtingen, de mystiek van alle grote religies en het primitieve sjamanisme. Dit alles leidde hem tot de geestelijke hiërarchie van zoekers naar de waarheid, de Sarman Broederschap. Zijn leerlingen werkten zijn denken uit tot een van de grote kenmerken van newage, namelijk het aktief en bewust betrokken zijn van de mens bij zijn eigen evolutie.

 

Wat zegt de Bijbel over deze ‘vooruitgang’ der wetenschap?

De Bijbel staat kritisch tegenover de wetenschap als zodanig. Vanwege het principe van het boze dat in de wereld werkzaam is, kan echte wetenschap slechts bedreven worden wanneer men rekening houdt met God en Zijn geboden. Wanneer dit niet gebeurt, leidt deze ‘wetenschap’ uiteindelijk tot niets wezenlijks, en zelfs tot tegendeel van wat men denkt te bereiken. Deze ‘ijdelheid’ is de boodschap van de boeken Daniël en Prediker, in 1 Korinthiërs 1 en 2, 1 Timotheüs 6 en Kolossenzen 2.

In een tijd van godsdienstig reveil bloeit ook de wetenschap op. Dit blijkt duidelijk in de Bijbel, zoals in de tijd van Salomo, maar ook in onze eigen geschiedenis. Twee belangrijke episoden daarbij zijn de kerstening van Europa en de combinatie van Reformatie en Renaissance, waarmee de Middeleeuwen overgingen in de ‘Nieuwe Tijd’. Kenmerkend hierbij zijn het doorbreken van de macht van bijgeloof en toverij, waarin de mens en zijn onderzoekingen waren gebonden aan tal van irrationele voorschriften en rituelen die door boze geesten waren geïnspireerd. In de afgelopen eeuwen hebben wij in tal van landen van de Derde Wereld dit proces zich zien voltrekken, als gevolg van de prediking van het Evangelie en het brengen van de westerse, ‘christelijke’ beschaving.

Waar de wetenschap zich ‘bevrijdde’ van esoterische, magische invloeden, werd de wereld van de mens als het ware onttoverd. Maar daarbij bevrijdde deze zich ook van de macht van de kerk. Dikwijls was dit terecht, omdat de kerk van de Middeleeuwen de wetenschap slechts zeer eenzijdig toeliet, namelijk als functie van kerkelijke dogma’s. Daarmee is de menselijke rede sterk op de voorgrond gekomen en ontwikkelde zich het kartesiaanse denken, met haar eigen logica en met een strenge scheiding tussen subject en object (met name ten aanzien van het begrip ‘kennen’). Daarbij overvleugelt ‘de wetenschap’ het christelijk geloof, dat als ‘onwetenschappelijk’ en ‘sterk subjectief’ wordt verwezen naar het isolement. Zonder deze bijbelse toetsing ontwikkelde de wetenschap, allereerst de filosofie, maar ook de biologie, de menswetenschappen en tenslotte de fysische wetenschappen, tot de ‘holle klanken’ en ‘valse tegenstellingen’ waar Paulus zijn geloofskind Timotheüs reeds voor waarschuwt (1 Timotheüs 6:20-21). De versnelling van de wetenschap (vandaag verschijnt elke seconde een nieuw boek, herdrukken en vertalingen niet meegerekend) is typisch iets van deze tijd die in Daniël 12:4 wordt voorzegd.

Nu komt in onze tijd weer een reactie op deze eenzijdigheid. Dit is op zichzelf een goede zaak, zoals in zekere zin het holistische denken een goede correctie kan zijn op het reductionistische denken. Maar daarmee wordt in feite de hele basis van de wetenschap weggenomen, en deze basis is op zichzelf goed, mits de relatie met Gods openbaring maar in acht wordt genomen. In plaats daarvan worden elementaire begrippen terzijde gesteld en wordt met verlangen omgezien naar de primitieve tijden, toen sjamanen en tovenaars, heksen en waarzeggers, belangrijke personen waren in het wetenschappelijk bedrijf! Net zoals in het rijk der Chaldeeën, Daniël 2-5. Tegenover de onttovering stelt men dan weer de herbetovering als ideaal, zoals er in Duitsland stemmen opgaan om weer recht te spreken onder wodanseiken! Hiermee is ongetwijfeld het middel erger dan de kwaal en wordt ons denken, ook op de terreinen van de wetenschap, opnieuw gericht op de afgoden waarvan de kerstening onze cultuur juist had bevrijd!

Het is wel zeer typerend en verontrustend, dat juist de no-nonsense wetenschappen, zoals de fysica, zo’n geweldige ommezwaai aan het maken zijn. Hiermee wordt de wereld, niet alleen religieus en politiek, maar ook wetenschappelijk en cultureel gereedgemaakt voor de periode van Nieuw-Babylon, waarvan het boek Openbaring spreekt (met name Openb. 17-19). Het ‘primitieve’ gaat echter gepaard met een totale wereldbeheersing en -besturing. Zeer treffend werd dan ook gesteld dat de newage een tijd zal zijn van esoterica en elektronica, van high-touch en high-tech: deze sluiten elkaar niet uit, maar vullen elkaar aan! Dit blijkt ook uit de ontwikkeling van biocomputers, waar organisch en anorganisch denken aan elkaar wordt gekoppeld.

Met name de nieuwe mythen van de dissipatieve structuren, de morfogenetische velden en de neurolinguïstische programmering (NLP) zullen veel mensen gaan bekoren. Wanneer wij dit bijbels zouden duiden, moeten wij denken aan een wereldwijde manifestatie van boze machten, die vanuit het Oosten als onreine geesten tekenen gaan doen. Met deze tekenen zullen zij de koningen van de hele wereld verleiden om ‘nog eenmaal een laatste oorlog’ te ontketenen, om daarmee de (valse) vrede te verzekeren. Dit grimmige draaiboek kunnen we lezen in Openbaring 16:12-14. Direct daarbij wordt aan de heiligen (de dan levende Joden?) een grote bemoediging en raad gegeven (vs. 15). Hieruit blijkt dat ook deze dingen behoren tot ‘de dingen die gaan geschieden’ wanneer de verlossing nabij is (Matt. 24:24; Marc. 13:29).

Tegenover de ‘wortel uit één procent van de wereldbevolking’ (dat is thans zevenduizend mensen) staan in de Bijbel een andere ‘zevenduizend in Israël’ die hun knie niet voor de Baäl hebben gebogen (1 Kon. 19:18; Rom. 11:4). Hier komt het woord ‘godsspraak’ voor, een zeer krachtig woord dat in de LXX (Vulgaat) is vertaald als ‘divinum responsum’, goddelijk antwoord. Het zou goed zijn wanneer de ogen en oren van velen geopend werden om deze ‘godsspraak’ op te merken en te verstaan, met name in een tijd waarin de ‘zevenduizend in Babylon’ (de context van Openb. 16:19) zich opmaken om de wereld tot Babel terug te betoveren!

 

Wat zegt de Bijbel over ‘overaardse velden’?

De term ‘overaardse velden’ is gekozen om hiermee aansluiting te bewerken met die typische newage-begrippen, waarmee occulte machten en krachten in de lucht worden geactiveerd om daarmee leefsferen en mensen dieper te brengen onder hun bedrieglijke heerschappij. Deze begrippen sluiten aan op de vierde fase van de transformatie, zoals hierboven is weergegeven, namelijk het verwezenlijken of de samenzwering (letterlijk: samen-begeesterd worden).

De Bijbel gebruikt hiervoor de term de epouranios, letterlijk: het overhemelse, dat wat aan de overkant is. En juist hierover heeft de Bijbel ons veel te zeggen. Het hangt samen met het begrip ‘geestelijke strijd’, dat voor veel christenen dikwijls slechts een religieuze term is. Daarom geven wij hier in het kort weer wat de Bijbel ons hierover onderwijst. Wanneer wij dit begrijpen, kunnen we verstaan waarom het newage-denken, dat hieraan een satanische interpretatie geeft, zoveel mensen aanspreekt, ook christenen die hier vanuit de Bijbel amper weet van hebben en deze ‘bovenaardse velden’ voor het eerst tegenkomen bij de verleiding van newage!

Het begrip komt vele keren voor in de Bijbel, in het Oude Testament bijvoorbeeld bij Daniël; voor de godsmannen uit het Oude Testament was deze geestelijke werkelijkheid even reëel als de zichtbare werkelijkheid, bijvoorbeeld bij Elisa en zijn knecht. In het Nieuwe Testament wordt het woord vijftien keer genoemd, met name in de brieven aan de Efeziërs en de Hebreeën. Het wordt zowel gebruikt in de betekenis van ‘tweede hemel’ (daar waar de geestelijke strijd zich afspeelt, de hemelse gewesten uit Efeziërs), als in de betekenis van de ‘derde hemel’ (de hemel van God, het hemelse Jeruzalem, brief aan de Hebreeën). Christus is gezeten aan de rechterhand Gods, waar Hij nu voor ons pleit en de aanklager bestrijdt. Wij, de gelovigen, hebben daar mede een domicilie gekregen en kunnen beschikken over de krachten die daar gelden, zoals blijkt uit de hoofdstukken 1-3 en 6 van Efeziërs.

Volgens Efeziërs 6:12 zijn de overaardse velden of hemelse gewesten de plaats waar de ‘overheden’, ‘machten’, ‘kosmokraten’ en ‘boze geesten’ thans werkzaam zijn; van daaruit verleiden zij de mensen, en met hen hebben wij thans te worstelen. Wat wij leren van ‘newage’, hierboven weergegeven, is dus heel reëel, het oefenen van de anti-macht van Satan. Christenen moeten dit serieus nemen en deze machten bestrijden. Zonder hun Heer zijn zij hiertoe absoluut onbekwaam, want deze machten zijn veel sterker dan mensen. Maar zij kunnen deze strijd wel aan wanneer zij: 

 

• zich bewust zijn van hun hemelse positie,

• de geestelijke wapenrusting gebruiken,

• niet alléén, maar samen optrekken.  

 

De geschiedenis leert veelvuldig dat het hier gaat om geweldige realiteiten, wij hoeven alleen maar te denken aan onze vaderlandse geschiedenis en ons volkslied, het Wilhelmus. Een ander bekend lied, ‘Wilt heden nu treden’ leert zelfs dat ‘uw vroomheid de vijand in verstoring brengt, ook al ware zijn rijk nog eens zo sterk bewald’. Is het dan vreemd om God, die ook de God van onze vaderen wilde zijn, te vertrouwen zodat ook het ‘rijk van de nieuwe tijd’, zoals dat wordt opgebouwd in de harten en de zinnen van de jeugd, wordt weerstaan door Zijn Woord en Geest?